مقدمه

ادبیات روایت شده یا (نثر روایی) ادبیاتی است که نسل به نسل و سینه به سینه منتقل شده است نثر روایی داستانی است که روایت می شود و از یکی به دیگر منتقل می شود. بیشتر این داستان ها در قالب افسانه، اسطوره و نمایشنامه است .

نقطه مقابل آن نثر غیر روایی که حالت داستانی ندارد و نقل نشده بلکه بیشتر موضوعات علمی است و در این نوع نثر آرایه های ادبی بسیاری به چشم می خورد

اگر بخواهیم در این مورد سخن بگوییم باید از تاریخچه ای در مورد کل نثر روایی و غیر روایی شروع به گفتن کنیم تا زمانی که نثر بصورت واقعی جای پای خود را باز کرده است و باید بنویسیم که قدمت آن به چه زمانی بر می گردد و آیا نشانه هایی وجود دارد که نثر روایی ما تا چه اندازه واقعیت یا تخیل است؟

فردوسی یک شاعری است که داستان های روایی را بصورت نظم در آورده است. و سندی غیر رواییی تحویل جهانیان داده است و بر ماندگاری آن داستان های روایی افزوده است. شاهنامه ابومنصوری هم سندی دیگر بر این ادعاست. داستان هایی که در ادبیات عامه رایج است نیز مدعایی بر نثر روایی است. نثر روایی پایه و اساس نثر غیر روایی است. اگر نثر روایی نبود نثر غیر روایی با این اقتدار به ظهور نمی رسید.

منظور از نثر روایی و ادبیات روایی چیست؟

نثر روایی همانطور که از نامش پیداست روایت شده است و بصورت گفتار نسل به نسل به دست ما رسیده و نوشته ای نیست که این نثر را تایید کند. نثر روایی از زمانی است که خط نبوده و زمینه های آن به خیلی سال پیش از اسلام بر می گردد و فردوسی این روایات و داستان های روایی را بصورت نظم برای ما نگاشته و ثبت و ماندگار کرده است و داستان های زمان مادها و پارسا که که داستانی روایی است و ثبت شده است اما بیشتر داستان های اوستا به نثر غیر روایی بر می گردد و داستان هایی که است که دوره حماسی کیانی را به تصویر می کشد و ادبیات برچسته ترین دوران پهلوانی را از روایت های ایرانی در بر می گیرد. این ادبیات احتمالا ریشه در شعر هایی داشته که ستایش دلاوری و عظمت پادشاهی و قدرت کیانی را به تصویر کشیده است.

بطور مثال در یشت ها از هشت کوی به شرح زیر نام برده است: کی قباد، کی اپیوه، کی کاووس، کی آرش، کی پشین، کی ویارش، کی سیاوش، کی خسرو ( پشت 13، بند 132، پشت 19، بند 71) این سلسه شاهی که نام آنها با لقب کی = کوی= شاه در ایران شرقی، همراه بوده شخصیت هایی اند که نخستین کسانی هستند که رنگ و بوی تاریخ سازان و افسانه های حماسی را می دهند و همین افسانه ها و داستان ها در شاهنامه نیر موجود است اما شاهنامه فردوسی مآخذی چون شاهنامه ابو منصوری داشته و علاوه بر آن از روایت های شفاهی هم در تدوین شاهنامه کمک گرفته است. این کتاب در دو حیطه نثر روایی و عیر روایی توانسته به خوبی هرچه تمام تر، راه موفقیت خود را باز کند. خیلی از داستان هایی که در اوستا و شاهنامه موجود است ریشه در ادبیات غیر روایی دارد. داستان هایی مانند کوروش، آستیاک، ضحاک، خسرو و شیرین.

قدمت ادبیات غیر روایی

ادبیات غیر روایی (عیر داستانی) (نثر علمی) پیش از اسلام بوده از جمله می شود به کتیبه ها و دستورات پادشاهان به وزا؛ اشاره کرد. مانند کتیبه کوروش و مواردی که روی خشت ها و چرم ها درج می شده که از نظر نوشتاری قدمت آنها بیشتر از نثر روایی است.

در فرهنگ های پیش از خط یعنی زمانی که آثار ادبی نوشته نمی شد. ادبیات بصورت شفاهی وجود داشت و سینه به سینه منتقل می شد مثل داستان

اتل متل توتوله اما هنگامی که خط مهمترین وسیله بیان ایده ها گردید حیات ادبیات روایی نیز متزلزل شد.

در ایران باستان انتقال دانش عمدتا بر نقل روایی و شفاهی استوار بود آثار دینی و ادبی به سبب علاقه مردم قرن ها سینه به سینه حفظ می شده است. سابقه ی نوشتن در ایران به قرن های ششم پیش از میلاد مسیح بر می گردد. نگارش اسناد دولنی، سیاسی و اقتصادی بصورت کتیبه ها ،چرم نوشته ها و سفال نوشته ها در ایران از دیر باز معمول بوده است. شواهد و حکایت از آن دارد که تکامل ادبیات از صورت روایی و نقلی به صورت نوشتاری در بخش دوم عصر ساسانی صورت پذیرفته است.

علل تغییر رویه نثر روایی زرتشتی به غیر روایی

از علل اساسی به کتابت در آمدن آثار روایی زرتشتی حفظ و نگهداری آنها در برابر پیشرفت مسیحیت و اسلام و کاهش موبدان حفظ کتاب و ایراداتی بود که پیروان دیگر ادیان بر آنها می گرفتند. در ایران پیش از اسلام مانویان(مانی ها) به کتابت آثار خود اهمیت می دادند چون کتاب آنها تصویری بود و نوشتار برای حفظ بسیار کم داشت.

تعریف نثر غیر روایی

نثر یا نوشته ای که نویسنده در آن بر اساس اندیشه شخصی و نیروی تخیل دست به قلم نمی برد و نوشته ای را بر این پایه ابداع نمی کند.

نثر عیر روایی نتیجه مطالعات دقیق ،مسلم ، دیداری ،شنیداری نویسنده از موضوعی، جایی، زندگی کسی یا حقیقتی است که موجود است یا باید ایجاد گردد و نوشته شود.

تمایز بین ادبیات روایی و غیر روایی بسیار باریک است و انتخاب متن سلیقه ایست. حوادث تاریخی یا تحلیل حادثه ای تاریخی و گزارش از آنچه موجود است یا وجود داشته مانند گزارش سفر(سفرنامه) نوشتن نامه سیاسی، اجتماعی، خاطرات و مانند آن موضوعاتی است که در نثر غیر رواییی می گنجد.

نثر ها و شعر ها ی خیال انگیز و نظم های روایی را در حیطه غیر روایی می شود گنجاند . نثر غیر روایی خالی از استعاره و تشبیه نیست و بسیار ی و کم و زیاد متن و غیر قابل فهم کردن نوشته را ممکن می شود. در مقالات غیر روایی باید تحقیقات دیگران مورد بررسی و تحقیق قرار بگیرد. منابع و مآخذ در نثر غیر روایی بسیار حائز اهمیت است. در نثر غیر روایی آنجه گفته می شود باید استناد داده شود و اعتبار سنجی شود.

ویزگی های نثر روایی و غیر روایی

الف . نثر روایی دارای مشخصات زیر است:

1. راوی دارد. 2. در نثر روایی درون مایه ای حماسی،غنایی، تعلیمی دارد.3. در نثر روایی پیام رسانی و پیام سازی غیر مستقیم است. 4. ساختار انسانی (نمایشی) منثور دارد. 5. ظبیعت تخیلی یا تخیلی واقعی دارند. 6. در قالب های افسانه، قصه، حکایت، نمایشنامه، رمان، فیلمنامه، تحریر می شوند.

ب. نثر غیر روایی چه مشخصاتی دارد.

1. راوی ندارد. 2. درون مایه تعلیمی ، عرفانی، فلسفی، غنایی است. 3. پیام سازی و پیام رسانی مستقیم دارند. 4. ساختار گزارشی و منثور است. 5.طبیعتی واقعی دارند. 6. در قالب نامه ، سفر نامه، گزارش، مقاله، تحریر می شود.

نخستین زمان و نخستین کتاب که به زبان فارسی نگارش شده

نخستین زمان از قرن چهارم بوده و نخستین کتاب تاریخ بلعمی استکه از ابتدای آفرینش آدم تا زمان نویسنده به نگارش در آمده است.

در ادبیات غنایی و غیر غنایی غیر روایی ، چه آثاری داریم.

ادبیات غنایی غیر روایی را می شود از شعر های سعدی و حافظ نام برد . چهارمقاله یا مجمع النوادر، از نظامی عروضی سمرقندی است که در چهار فن دبیری، شاعری، طب و نجوم در چهار بخش جداگانه سخن گفته است و نثر غیر روایی دارد.

اولین پادشاه اسطوره ای ایران که نامش در ادبیات روایی و غیر روایی آمده است.

هوشنگ پیشدادی از پادشاهان اسطوره ای ایران بوده است.

تعریف و انواع نثر

نثر در لغت به معنی پراکندن و افشاندن است و در اصطلاح ادبی سخنی است که مقید به وزن و قافیه نبوده و نویسنده به وسیلۀ آن مکنونات ذهنی خود را به خواننده منتقل می نماید.ن

وشته ها دارای قالب و سبک هستند و در هر عصری برای خود ویژگی هایی دارند. نثر به دو دورۀ کلی تقسیم می شود

1. نثر قدیم که از ابتدای قرن 4 تا اوایل مشروطه را در بر می گیرد و 2. نثر معاصر که از مشروطه به بعد را شامل می شود.

نثر دوره اول (نثر قدیم) خود سه نوع است.

الف نثر ساده:(مرسل)

ب. نثر مسجّع (فنی)

ج. نثر مصنوع (متکلف)

منبع : محقق نیشابوری ، جواد، برداشتی کوتاه از جزوات درسی متون نثر غیر روایی و روایی دوره کارشناسی زبان و ادبیات فارسی سال 1392 مشهد